حقوق اساس تاجیکستان
نهاد هاس اساسی
تاجیکستان کشوری است که در گذشته جزء شوروی سابق به حساب می آمد وحال، از جمله کشورهای است که در مسائل داخلی و روابط بین الملل مستقل می باشد. برای ملت تاجیکستان زمینه فراهم شده است که قانون اساسی شان را بگونه که تمایل شان بر آن بوده است تدوین نمودند، نظام ، قلمرو، حقوق اساسی و نهاد های اساسی شان را مشخص کردند.
چنانچه در مقدمه قانون اساسی شان تذکر داده اند: ما، ملت تاجیکستان جزئی از جامعه جهانی خود را در برابر نسلهای گذشته ، حال و آینده مسئول دانسته و حاکمیت دولت را محترم شمرده ، آزادی و برابری حقوق اشخاص را خطبه و مقدس شمرده و به اصل برابری حقوق تمام ملت و خلقهای تاجیکستان معترف بوده و جود جامعه ای مبتنی برحق و عدالت را وظیفه خود دانسته و این ها را اصول بنیادی قانون اساسی تاجیکستان اعلام می داریم:
در اصل اول قانون اساسی شان نظام سیاسی تاجیکستان به این گونه مشخص ساخته اند: جمهوری تاجیکستان دولتی مستقل، دمکراتیک، حقوق بنیاد، دنیوی و یکپارچه می باشد، تاجیکستان دولت اجتماعی بوده و برای هر انسان شرایط زندگی ارزنده و انکشاف زندگی می کنند حق دارند آزادنه از زبان مادری خویش استفاده کنند.
هم چنان در اصل ششم قانون اساسی شان اعمال حاکمیت را نیز به این گونه ذکر کرد ه اند: در تاجیکستان ملت بیانگر استقلال و آزادی و تنها منبع حاکمیت دولت می باشد که این اصول را قانون اساسی بدون واسطه و یا توسط نمایندگان خود اعمال می کنند. هیچ از یک احزاب ، جمیعت ها، گروها صنفی ویافردی حق ندارند که حاکمیت دولتی را متصرف نمانید. سلب حاکمیت بزرگ ترین جنایات است. سخنگوی ملت تاجیکستان رئیس جمهور رئیس مجلس است.
و در اصل نهم قانون اساس تاجیکستان قوای حا کم یانهادهای اساسی شان را به این گونه مشخص کرده اند: قوای حاکم بر کشور تاجیکستان عبارتنداز:1- قوه مقننه ( قوه قانونگذار) 2- قوه مجریه ( اجرائیه) 3- قوه قضائیه( دادگاه ها ) است.
قسمت اول : قوه مجریه
مبحث اول : رئیس جمهور
در اصل شصت و سوم قانون اساسی تاجیکستان رئیس جمهور را این گونه تعریف نموده است : رئیس جمهور ، رئیس دولت و حاکمیت اجرای حکومت با او است. رئیس جمهور مجری اصول قانون اساسی و قوانین عادی است. حقوق و آزادی های افراد ملت، استقلال کشور، حفظ تمامیت ارضی و برقراری دولت، همکاری بین مقامات دولتی و ارتباطات مقامات، رعایت موافقتنامه ها و عهدنامه های بین المللی از وظایف رئیس جمهور است.
بند اول : انتخاب رئیس جمهور
الف- شیوه انتخاب رئیس جمهور: رئیس جمهوربا آرای عمومی ، مستقیم و با رأی شخصی پنهانی انتخاب می شود.
ب- شرایط انتخاب شدن به رئیس جمهور: هریک از افراد ملت تاجیکستان که از سن 35 تا 65 سالگی را دارد ، زبان تاجیکی را می داند ، در کشور
تاجیکستان حداقل 10 سال اقامت دارد و حداقل 5٪ رای دهندگان به پیشنهاد نامزدی او رای مثبت دهند. می تواند خود را نامزد ریاست جمهوری نماید.
ج- مدت ریاست جمهوری: رئیس جمهور به مدت 5 سال انتخاب می شود وصرف دو بار می تواند به عنوان رئیس جمهور اجرای وظیفه نماید بیش از دو بار نمی تواند به این سمت خود رانامزد و به عنوان رئیس جمهور کشور فعالیت نماید.
نا گفته نباید گذاشت که موارد فوق در ماده شصت و پنجم قانون اساسی تا جیکستان ذکر شده است که اصل ماده از این قرار است: رئیس جمهور را ملت تاجیکستان با آرای عمومی، مستقیم و بارأی شخصی پنهانی به مدت 5 سال انتخاب می نمایند. هریک از افراد ملت (شهروند) تاجیکستان که از سن 35تا65 سالگی را دارد و زبان تاجیکی(دولتی) می داند و در کشور تاجیکستان حداقل 10سال اقامت دارد می تواند به نامزدی ریاست جمهوری انتخاب شود شخصی به ریاست جمهوری نامزد می شود که حداقل 5٪ رأی دهندگان به پیشنهاد نامزدی او رأی مثبت داده باشند. رئیس جمهور بیش از دوبار نمی تواند به سمت ریاست جمهوری انتخاب گردد.
بند دوم: مشروعیت ، حقوق ومزایای رئیس جمهور
الف- مشروعیت یا معتبر بودن انتخاب رئیس جمهور: انتخاب رئیس جمهور زمانی معتبر است که در آن بیش از نصف افراد انتخاب کننده شرکت داشته باشند، نامزدی به عنوان رئیس جمهور شناخته می شود که بیش از نصف شرکت کنندگان در انتخابات به او رأی مثبت داده بشند. ترتیب انتخاب رئیس جمهور را قانون معین می کند- اصل شصت و ششم ق،ا.
ب- سوگندگفتن رئیس جمهور: رئیس جمهور بیش از شروع سمت ریاست جمهوری در مجلس عالی بدین صورت سوگند یاد می کند«من به عنوان رئیس جمهور سوگند یاد می کنم که از قانون اساسی و قوانین جمهوری حمایت نمایم.
حقوق ، آزدای و شرف شهروندان را تضمین نمایم. سرزمین و استقلال سیاسی، اقتصادی، فرهگی تاجیکستان را حفظ نموده و به ملت تاجیکستان صادقانه خدمت نمایم» . نمایندگی ریاست جمهور پس از سوگند وی قطعی می شود. اصل شصت هفتم ق، ا.
ج- حقوق و مزایای رئیس جمهور: ریاست جمهور نمی تواند غیر از سمت ریاست جمهوری سمت دیگری را داشته باشد. حقوق و مزایای رئیس جمهور را مجلس عالی تعیین می کند.
بند سوم : صلاحیت ، ارتکاب به جرم و عدم امکان انجام وظیفه ر،ج.
الف- صلاحیت های رئیس جمهور در اصل شصت و نهم قانون اساسی تاجیکستان قرار ذیل شمارش شده است:
1- نماینده کشور تاجیکستان در داخل کشور و در مناسبات بین المللی است.
2- وزارت ها و کمیته های دولتی را با رضایت مجلس عالی تأسیس و منحل می کند.
3- نخست و زیر، معاونان اول، معاونان معاون اول، وزیران، رؤسای کمیته های دولتی راتعیین و یا عزل می کند و در جهت تصدیق (رأی اعتماد) به مجلس عالی پیشنهاد می کند.
4- تعیین و عزل رئیس بانک ملی و معاونان او.
5- دستگاه اجرائی ( دفتر رئیس جمهور) راتأسیس می نماید.
6- تعیین و یا سبکدوش رئیس ایالت خودمختار کوهستانی بدخشان، رؤسای استان ها، شهر دوشنبه و ناحیه با پیشنهاد تصدیق آن ها از طرف مجلس های نمایندگی مربوطه.
7- نامزدی رئیس، معاونان و قضات دادگاه قانون اساسی، رئیس ، معاونان و قضات دادگاه عالی اقتصادی را برای انتخاب و رأی اعتماد به مجلس عالی معرفی می نماید.
8- با رضایت مجلس عالی دادستان کل و معاونان اول را تعیین و یاعزل می نماید.
9- با پیشنهاد وزیر دادگستری دادستان نظامی و دادستان های استان خودمختار بدخشان ، دادستان های دیگر، شهر دوشنبه و سایر شهر و ناحیه ها را تعیین و یا عزل می نماید.
10- متصدی و مسؤل خزانه داری کل بوده و اطلاعات لازم را به مجلس عالی ارائه می دهد.
11- برای تنظیم سیستم پولی کشور به مجلس عالی پیشنهاد ارائه میدهد.
12- مصوبات مجلس عالی را امضاء می کند.
13- اسناد مقامات دولتی و اقدامات آن ها را در صورتی که مغایر با قانون اساسی و یا قانون عادی باشد لغو می کند.
14- سیاست خارجی کشور تاجیکستان را رهبری می کند. موافقتنامه ها و قراردادهای بین المللی را امضاء و جهت تصویب به مجلس عالی نمایندگان پیشنهاد می کند.
15- سفرا و نمایندگان دیپلماسی را در سایر کشورها و هم چنین نمایندگان جمهوری تاجیکستان را جهت شرکت در عهدنامه ها و کنفرانس های بین المللی با توافق ریاست مجلس عالی تعیین می کند.
16- اعتبارنامه نمایندگان و سفرای کشورهای خارجی را قبول می نماید.
17- ریاست جمهور فرمانده کل قوای مسلح کشور تاجیکستان می باشد. سران نیروهای نظامی کشورتاجیکستان را تعیین می نماید.
18- هنگام خطرواقعی حالت های فوق العاده اعلام می کند و فرمان را فوراً جهت تصویب به مجلس عالی پیشنهاد می کند.
19- در سراسر خاک جمهوری و یا در نقاط خاص وضعیت فوق العاده اعلام می کند و فوراً جهت تصویب به مجلس عالی پیشنهاد می کند و به سازمان ملل متحد اطلاع می دهد.
20- شورای امنیت کشور را تأسیس و رهبری می نماید.
21- پناهندگان سیاسی می دهد.
22- مسأله قبول تابعیت و یا رد تابعیت نسبت به شهروند را حل می نمایند.
23- اعلام عفو می کند(ریاست جمهور).
24- نشان های عالی جنگی،رتبه های دیپلماسی و سایر عناوین اعطاء می نماید.
25- به افراد جامعه نشان های دولتی و سایر عناوین افتخاری کشور تاجیکستان اعطاء می نماید.
26- اجراء و عملی نمودن سایر اعمالی که قانون اساسی و قوانین عادی برعهده رئیس جمهور نهاده است.
ب- عدم امکان انجام و ظیفه: در صورت فوت ، استعفاء و سایر مواردی که به رئیس جمهور امکان انجام وظیفه ریاست جمهوری نمی دهد، وظایف اوتا انتخاب رئیس جمهور جدید برعهده رئیس مجلس عالی است و وظایف رئیس مجلس عالی به عهده معاون اول او خواهد بود. در صورت به وجود آمدن موارد فوق ظرف مدت سه ماه انتخابات ریاست جمهوری جدید برگذار می شود. موضوع استعفاء و فقدان صلاحیت رئیس جمهور با اکثریت آراء نمایندگان خلق در مجلس عالی حل می شود به استثنای مواردی که در اصل 72 ذکر گردیده است. اصل هفتادو یکم ق،ا.
ج- انجام جرم و جنایت: رئیس جمهور حقوق تصرف و خلل ناپذیری دارد. در صورت عدم رعایت سوسگند انجام شده از ناحیه رئیس جمهور و انجام جرم وجنایت از ناحیه وی مجلس عالی براساس تصمیم دادگاه قانون اساسی با رأی حداقل دوسوم از کل نمایندگان مجلس از وظیفه رئیس جمهوری خارج می گرداند. تخلف از سوگند وصدور جنایت از ناحیه رئیس جمهور را حداقل یک سوم از نمایندگان مجلس مطرح می کنند. در چنین حالتی ریاست اجلاسیه مخصوص مجلس عالی برعهده رئیس دادگاه عالی گذاشته می شود ونمایندگان خلق سوگند یاد می کنند که در بررسی این موضوع از روی وجدان ، قانون اساسی و عدالت عمل کنند بعد از فقدان مسئولیت رئیس جمهوری تحقیق وتفحص نسبت به موضوع ادامه می یابد ورئیس جمهور استیضاح می گردد و پرونده او به دادگاه جهت رسیدگی داده می شود.
مبحث دوم: حکومت
بند اول :تعریف حکومت در ق،ا تاجیسکستان
هیأت دولت (حکومت) عبارت از نخست وزیر ، معاون اول و معاونان او ، وزراء و رؤسای کمیته های دولتی می باشد وجهت تصویب به مجلس عالی نمایندگان پیشنهاد می کند.
بند دوم:شرایط هیأت دولت
اعضاءهیأت دولت نمی توانند شغل دیگری داشته باشند و نماینده مجلس باشند و اشتغال به کاری داشته باشد.
بند سوم: عمل هیأت دولت و عزل شان
الف – عمل هیأت دولت: هیأت دولت مصوبه قانونی مجلس عالی و(قرارها تصمیم های مجلس عالی) فرمان و اوامر رئیس جمهور را اجراء می کند. هیأت دولت براساس قوانین جمهوری تاجیکستان که اجرای قوانین در قلمرو تاجیکستان حتمی است عمل می کند.
ب- عزل و استعفأ هیأت دولت: هیأت دولت وکالت خویش و بعد از انتخاب رئیس جمهور جدید انجام شده می پذیرد اگر هیأت دولت تأیید کند که نمی تواند به طور عادی فعالیت نماید به رئیس جمهور اعلان استعفاء می نماید.
قسمت دوم:قوه مقننه( مجلس عالی)
مبحث اول:مفهوم مجلس عالی
مجلس عالی در کشور تاجیکستان به قوه مقننه گفته می شود که در اصل چهل و هشتم قانون اساس تاجیکستان بدین گونه تعریف شده است: مجلس عالی مقام عالی وقانونگذار وضع کننده قانون در جمهور تاجیکستان است.
بند اول: شرایط اعظاء مجلس عالی
اعضای مجلس عالی به مدت 5 سال انتخاب می شوند. اعضای مجلس از 25 سال نباید پایین تر باشد. تشکیل ونحوه فعالیت مجلس عالی را قانون معین می کند.
بند دوم: صلاحیت مجلس عالی
اصل چهل و نهم ق،ا قرار ذیل صلاحیت مجلس عالی را برشمرده است:
1- وضع قانون و تغییر و یا اصلاح و یا لغو آن.
2- تفسیر قانون اساسی و قوانین عادی .
3- تعیین خط مشی اساسی سیاست داخلی و خارجی جمهوری تاجیکستان.
4- تأسیس کمیسیون( کمیته) مرکزی انتخابات و همه پرسی.
5- تعیین همه پرسی.
6- آماده نمودن طرح قوانین ودیگر مسائل مهم دولتی برای همه پرسی.
7- تعیین انتخابات رئیس جمهور.
8- تعیین انتخابات مقامات عالی و محلی نمایندگان.
9- قبول تشکیل و انحلال وزارت و کمیته های دولتی.
10- تصدیق و قبول افرادی که به عنوان نخست وزیر، معاون اول، وزیران و رؤسای کمیته های دولتی معرفی شده اند.
11- تصدیق فرمان رئیس جمهور در مورد تعیین و یا برکناری رئیس بانک ملی و معاونان وی.
12-انتخاب و قبول رئیس و معاون و قضات دادگاه عالی اصول قانون اساسی ،رئیس ، معاونان و قضات دادگاه عالی اقتصادی با پیشنهاد رئیس جمهوری.
13- قبول تعیین و برکناری دادستان کل و معاونان وی.
14- تصدیق برنامه های اقتصادی، اجتماعی و قبول رسانیدن کمک اقتصادی به سایر کشورها.
15- تصدیق بودجه دولت، تعیین بودجه کل کشور و در صورت کسری بودجه نحوه جبران آن ، نظارت براجرای بودجه، تعیین سیاست پولی کشور، اجازه استقراض از سایر دولت ها و پرداخت وام از سایر کشورها.
16- تعیین سیاست پولی و مالی.
17- تعیین خطوط مرزی استان ها وناحیه ها ودر موارد ضروری تغییر دادن آن ها.
18- تصدیق و قبول عهدنامه ها و موافقتنامه های بین المللی.
19- تأسیس و تشکیل دادگاه ها.
20- تصدیق و قبول پیشنهادات رئیس جمهوری در باره جنگ، صلح و ضعیت فوق العاده.
21- تصدیق و قبول نشانه های دولتی.
22- مشخص نمودن رتبه و درجات نظامی، دیپلماسی و عناوین مخصوص.
23- تصدیق مهر دولت.
24- اعلان عفو عمومی.
25- لغو مصوبات ریاست مجلس عالی در مواردی که این مصوبات با قانون اساسی و دیگر قوانین متضاد باشد.
26- اجرا و عملی کردن صلاحیت هایی که قانون اساسی و قانون عادی آن ها رامعین نموده است.
بند سوم: ترتیب جلسه مجلس عالی و نحوه تشکیل کار مجلس
الف- ترتیب جلسه مجلس عالی: اصل 50 ق،ا شکل و نحوه فعالیت مجلس عالی با اجلاسیه است. اجلاسیه مجلس عالی از طرف ریاست مجلس عالی دوبار در یک سال تشکیل می گردد. اجلاسیه یکم مجلس عالی به وسیله کمیته انتخابات و همه پرسی یک ماه پس از انتخابات نمایندگان خلق تشکیل می گردد.
اجلاسیه مجلس عالی زمانی صورت می گیرد که در آن حداقل دوسوم از نمایندگان خلق(ملت) شرکت داشته باشند.
ب- نحوه تشکیل کار مجلس عالی:نحوه تشکیل کار مجلس و حضور نمایندگان ملت را قانون اساسی و قانون عادی تعیین می کند. ریاست مجلس به عهده رئیس عالی مجلس است. در هیأت ریاست مجلس عالی، رئیس مجلس ، معاون اول و معاونان وی، رؤسای کمیته های دائمی مجلس دیده می شوند. مجلس عالی می تواند دیگر نمایندگان مجلس عالی خلق رانیز عضو ریاست مجلس عالی انتخاب کند.
بند سوم:صلاحیت ریاست مجلس عالی
صلاحیت ریاست مجلس عالی در اصل 52 ق،ا قرار ذیل شمارش شده است:
1- دعوت مجلس عالی.
3- تشکیل اجلاسیه های مجلس عالی.
4- ترتیب و تشکیل کمیته ها، کمیسیون های دائمی مجلس عالی.
5- فعالیت نشریه های عالی را رهبری می کند مسئولین ومدیران نشریات را تعیین و آن ها را عزل و نصب می کند.
6- قبول نسبت به تعیین سران نمایندگان دیپلماسی دولت تاجیکستان در سایر کشورها و همچنین نمایندگی های جمهوری در سازمان های بین المللی.
7- اجراء و عملی کردن صلاحیت هایی که قانون اساسی و قانون عادی آن ها را معین نموده است، ریاست مجلس عالی در حیطه صلاحیت خود آن ها را قبول و عملی می کند.
مبحث دوم: ساختار مجلس عالی
مجلس عالی از میان نمانیدگان خلق، معاون اول رئیس مجلس عالی ، معاونان رئیس ، رؤسای کمیته ها و کمیسیون های دائمی مجلس عالی را انتخاب می کند.
یکی از معاونان رئیس مجلس عالی ، نماینده خلق از ایالت خودمختار کوهستانی بدخشان می باشد. رئیس عالی با رأی مخفی و پنهان اکثریت نمایندگان مجلس انتخاب می شود.
بند اول:
صلاحیت رئیس مجلس عالی عبارت است از:
1- رهبری و هدایت مسائلی که در اجلاسیه بررسی می شود.
2- ریاست اجلاسیه و ریاست مجلس عالی را به عهده دارد.
3- پیشنهاد معاون اول رئیس مجلس عالی ، معاونان رئیس ، رؤسای کمیته و کمیته های دائمی مجلس عالی با اوست.
4- مصوبه های مجلس عالی و ریاست آ ن را امضاء می نماید.
5- نمایندگی مجلس عالی را در داخل و خارج از کشور به عهده دارد.
6- موافقتنامه های بین المللی بین المجالس (بین پارلمانی ها ) را امضاء می نماید.
7- هدایت و رهبری مجلس عالی را به عهده دارد.
8- اجراء و عملی نمودن صلاحیت های دیگری که قانون اساسی وقانون عادی معین کرده است.
معاون اول و معاونان رئیس مجلس عالی با مشورت و صلاحدید رئیس مجلس سایر وظایف او را اجراء می نمایند. در صورت عدم حضور رئیس مجلس عالی وظایف او را معاون اول اجراء می کند.
بند دوم: طرزکار
مجلس عالی برای ترتیب و شکل گیری لایحه قانونی ونحوه محاکمه آن ها از بین نمایندگان خلق کمیته و کمیسیون های دائمی تشکیل می دهند. مجلس در موارد ضروری کمیسیون های تحقیق و تفتیش و دیگر کمیسیون های موقتی تشکیل می دهد.
نماینده مجلس عالی حق دارد از هر شخص صاحب منصب معلوماتی راکسب نماید که برای اجرای وظایف نمایندگیش ضروری است. نماینده مجلس عالی می تواند آزادنه افکار و عقاید خویش را ابراز کند.
نماینده خلق ، رئیس جمهور ، حکومت، دادگاه قانون اساسی ، دادگاه عالی ، دادگاه عالی اقتصادی و مجلس نمایندگان استان بدخشان حق پیشنهاد لایحه های قانونی را دارند.
مصوبات و قانون مجلس عالی با رأی اکثریت نمایندگان مجلس خلق قبول می گردد. قوانینی که تصویب آن هارا قانون اساسی پیش بینی کرده است با رأی حداقل دوسوم کل نمایندگان مجلس خلق قبول می گردد.
قانون (مصوبه) مجلس تاجیکستان برای امضاء به رئیس جمهور پیشنهاد می شود. اگر رئیس جمهور با مصوبه راضی نباشد آن را مدت 15 روز با ذکر موارد نقص و رفع آن ها بر می گرداند. اگر مجلس عالی مصوبه سابقش رابا تصویب دوسوم نمایندگان خلق مجدداً تصدیق نماید رئیس جمهور باید آن راامضاء کند. اگر رئیس جمهور در مدت تعیین شده مدت 15 روز مصوبه را برنگرداند موظف است آن را امضاء کند.
مجلس عالی می تواند به طور اختیاری پیش از انقضای مدت نمایندگان با رأی حداقل دوسوم از نمایندگان خلق منحل گردد. به طور کلی صلاحیت نمایندگان خلق تاجیکستان در روز آغاز اجلاسیه اول دعوت از او جهت شرکت در مجلس عالی قطعی می گردد.
بند سوم: رسیده گی به ارتکار جرایم نمایندگان
وکیل( نماینده مجلس عالی ) غیر از وظیفه نمایندگی نمی تواند به سایر مشاغل به استثناء فعالیت های علمی اشتغال ورزد. اتباع تاجیکستان نمی توانند در یک زمان نماینده بیش تر از دو ارگان نمایندگی باشد.
نماینده مجلس عالی تعرض ناپذیر است. بدون موافقت مجلس عالی جبس، اجبار در بیان اظهارات و دادن جریمه ممنوع است. نماینده مجلس عالی را بدون اجازه وموافقت مجلس ملی نمی توان دستگیر کرد مگر در هنگام بروز جنایت، در صورت استعفا و یا هنگامی که براساس حکم دادگاه نماینده مجلس از سمت نمایندگی عزل گردید ارتباط اوبا مجلس عالی قطع می گردد. نحوه پرداخت حقوق و مزایا نماینده مجلس عالی را قانون تعیین می کند.
قسمت سوم
محاکم
مبحث اول: قوه قضائیه
قوه قضائیه (محاکم) قوه ای مستقل بوده و حقوق و آزادی اشخاص، سازمان ها و مؤسسات را محترم شمرده و عدالت را تضمین می نماید. قوه قضائیه در کشور تاجیکستان تشکیل شده است از دادگاه قانون اساسی ، دادگاه عالی اقتصادی ، دادگاه ایالت خود مختار کوهستانی بدخشان، دادگاه ایالت شهر دوشنبه و سایر شهر و ناحیه ها. تشکیل دادگاه ویژه و فوق العاده ممنوع است. تشکیل و ترتیب فعالیت دادگاه ها را قانون اساسی تعیین می نماید وکالت دادگاه ها 5 سال است.
بند اول:شرایط ، تعین ویا عزل قضات
الف- شرایط: اشخاص به عنوان قضات دادگاه های عالی ، دادگاه عالی اقتصادی، دادگه ایالت وشهر دوشنبه منصوب می شوند که سن او از 30 سال کمتر و از 60 سال بیش تر نباشد. حداقل پنج سال سابقه در امر قضاوت داشته باشند. شخصی به سمت قاضی شهر و ناحیه منصوب می گردد که سنش از 25 سال کمتر و از 60 سال بیش تر نباشد و حداقل سه سال سابقه در امر قضاوت داشته باشد.
ب- تعیین ویا عزل : قضات دادگاه های نظامی و دادگاه ایالت خودمختار کوهستان بدخشان و استان ها، شهر دوشنبه وسایر شهر و ناحیه ها با پیشنهاد وزیر دادگستری و توسط رئیس جمهور تعیین و عزل می نماید.
بند دوم: طرز کار قضات
قضات در اعمال خویش کاملاً مستقل بوده تنها براساس قانون اساسی و قوانین عادی عمل می کند. دخالت در امور قضائی و قضاوت ممنوع است.
قضاوت یا به صورت یک مرحله ای و یا چند مرحله ای است. رسیدگی توسط قضات براساس اصل برابری و تساوی متداعنین ( طرفین دعوی) صورت می گیرد. تشکیل جلسات دادگاه به صورت علنی است مگر در مواردی که قانون استثناء نموده باشد. رسیدگی به دعوی در دادگاه ها به زبان دولتی (تاجیکی) و یا به زبان اکثریت افراد آن منطقه است. اشخاصی که به زبان رسمی آشنا نباشند از کمک مترجم برخوردار خواهند شد.
مبحث دوم: دادگاه قانون اساسی
همانطوریکه در فرانسه شورای قانون اساسی و د رایران شورای نگهبان در ضمن، در آلمان دادگاه قانون اساسی وجود دارد در تاجیکستان نیز دادگاه قانون اساسی به نام که در آلمان به ترجمه دری مسمی است وجود دارد.
بند اول: ساختار وشرایط قضات دادگاه قانون اساسی
الف- ساختار: دادگاه قانون اساسی مرکب از هفت قاضی است و یکی از آن ها نماینده استان خودمختار بدخشان است.
ب- شرایط قضات: سن این افراد نباید از 30 سال کمتر و از 60 سال بیش تر باشد. قضات دادگاه قانون اساسی از بین علماء و حقوقدانی که بیش از 10 سال سابقه در امر قضاوت دارند انتخاب می شوند.
بند دوم: صلاحیت و رسیده گی به جرایم قضات:
الف- صلاحیت دادگاه قانون اساسی: دادگاه قانون اساسی قرار ذیل شمارش شده است:
1- تعیین مطابقت،اسناد حقوقی مجلس عالی، ریاست جمهوری ، دادگاه عالی،
دادگاه عالی اقتصادی و دیگر مقامات دولتی وسایر قراردادهایی که دولت تاجیکستان که هنوز قوه قانونی ندارد با قانون اساسی است.
2- حل اختلافات بین مقامات دولتی در خصوص میزان صلاحیت آ ن ها.
3- اجرای وکالت های دیگر مطابقت قانون اساسی و سایر قوانین.
مصوبه دادگاه قانون اساسی نهایی است.
دادگاه نمی تواند وظیفه دیگری را اجراء نماید. وکیل مقامات نمایندگی، عضو احزاب و سازمان های سیاسی باشد به استثناء فعالیت های علمی، تحقیقاتی و آموزگاری.
ب- رسیدگی به جرایم قضات: قضات حقوق خلل ناپذیری دارند. او را بدون اجازه مقاماتی که آن ها را انتخاب کرده اند حبس و الزام به جوابگویی ممکن نیست. قاضی را نمی شود دستگیر نمود به استثنای مواردی که او در هنگام ارتکاب جنایت دستگیر شود.
تصمیمات وکمک های حقوقی در تمام مراحل رسیدگی تضمین داده می شود. طرز تشکیل و ترتیب فعالیت کمک وکلا و دیگر کمک های حقوقی را قانون اساسی تعیین می نماید.
حقوق اساس تاجیکستان
نهاد هاس اساسی
تاجیکستان کشوری است که در گذشته جزء شوروی سابق به حساب می آمد وحال، از جمله کشورهای است که در مسائل داخلی و روابط بین الملل مستقل می باشد. برای ملت تاجیکستان زمینه فراهم شده است که قانون اساسی شان را بگونه که تمایل شان بر آن بوده است تدوین نمودند، نظام ، قلمرو، حقوق اساسی و نهاد های اساسی شان را مشخص کردند.
چنانچه در مقدمه قانون اساسی شان تذکر داده اند: ما، ملت تاجیکستان جزئی از جامعه جهانی خود را در برابر نسلهای گذشته ، حال و آینده مسئول دانسته و حاکمیت دولت را محترم شمرده ، آزادی و برابری حقوق اشخاص را خطبه و مقدس شمرده و به اصل برابری حقوق تمام ملت و خلقهای تاجیکستان معترف بوده و جود جامعه ای مبتنی برحق و عدالت را وظیفه خود دانسته و این ها را اصول بنیادی قانون اساسی تاجیکستان اعلام می داریم:
در اصل اول قانون اساسی شان نظام سیاسی تاجیکستان به این گونه مشخص ساخته اند: جمهوری تاجیکستان دولتی مستقل، دمکراتیک، حقوق بنیاد، دنیوی و یکپارچه می باشد، تاجیکستان دولت اجتماعی بوده و برای هر انسان شرایط زندگی ارزنده و انکشاف زندگی می کنند حق دارند آزادنه از زبان مادری خویش استفاده کنند.
هم چنان در اصل ششم قانون اساسی شان اعمال حاکمیت را نیز به این گونه ذکر کرد ه اند: در تاجیکستان ملت بیانگر استقلال و آزادی و تنها منبع حاکمیت دولت می باشد که این اصول را قانون اساسی بدون واسطه و یا توسط نمایندگان خود اعمال می کنند. هیچ از یک احزاب ، جمیعت ها، گروها صنفی ویافردی حق ندارند که حاکمیت دولتی را متصرف نمانید. سلب حاکمیت بزرگ ترین جنایات است. سخنگوی ملت تاجیکستان رئیس جمهور رئیس مجلس است.
و در اصل نهم قانون اساس تاجیکستان قوای حا کم یانهادهای اساسی شان را به این گونه مشخص کرده اند: قوای حاکم بر کشور تاجیکستان عبارتنداز:1- قوه مقننه ( قوه قانونگذار) 2- قوه مجریه ( اجرائیه) 3- قوه قضائیه( دادگاه ها ) است.
قسمت اول : قوه مجریه
مبحث اول : رئیس جمهور
در اصل شصت و سوم قانون اساسی تاجیکستان رئیس جمهور را این گونه تعریف نموده است : رئیس جمهور ، رئیس دولت و حاکمیت اجرای حکومت با او است. رئیس جمهور مجری اصول قانون اساسی و قوانین عادی است. حقوق و آزادی های افراد ملت، استقلال کشور، حفظ تمامیت ارضی و برقراری دولت، همکاری بین مقامات دولتی و ارتباطات مقامات، رعایت موافقتنامه ها و عهدنامه های بین المللی از وظایف رئیس جمهور است.
بند اول : انتخاب رئیس جمهور
الف- شیوه انتخاب رئیس جمهور: رئیس جمهوربا آرای عمومی ، مستقیم و با رأی شخصی پنهانی انتخاب می شود.
ب- شرایط انتخاب شدن به رئیس جمهور: هریک از افراد ملت تاجیکستان که از سن 35 تا 65 سالگی را دارد ، زبان تاجیکی را می داند ، در کشور
تاجیکستان حداقل 10 سال اقامت دارد و حداقل 5٪ رای دهندگان به پیشنهاد نامزدی او رای مثبت دهند. می تواند خود را نامزد ریاست جمهوری نماید.
ج- مدت ریاست جمهوری: رئیس جمهور به مدت 5 سال انتخاب می شود وصرف دو بار می تواند به عنوان رئیس جمهور اجرای وظیفه نماید بیش از دو بار نمی تواند به این سمت خود رانامزد و به عنوان رئیس جمهور کشور فعالیت نماید.
نا گفته نباید گذاشت که موارد فوق در ماده شصت و پنجم قانون اساسی تا جیکستان ذکر شده است که اصل ماده از این قرار است: رئیس جمهور را ملت تاجیکستان با آرای عمومی، مستقیم و بارأی شخصی پنهانی به مدت 5 سال انتخاب می نمایند. هریک از افراد ملت (شهروند) تاجیکستان که از سن 35تا65 سالگی را دارد و زبان تاجیکی(دولتی) می داند و در کشور تاجیکستان حداقل 10سال اقامت دارد می تواند به نامزدی ریاست جمهوری انتخاب شود شخصی به ریاست جمهوری نامزد می شود که حداقل 5٪ رأی دهندگان به پیشنهاد نامزدی او رأی مثبت داده باشند. رئیس جمهور بیش از دوبار نمی تواند به سمت ریاست جمهوری انتخاب گردد.
بند دوم: مشروعیت ، حقوق ومزایای رئیس جمهور
الف- مشروعیت یا معتبر بودن انتخاب رئیس جمهور: انتخاب رئیس جمهور زمانی معتبر است که در آن بیش از نصف افراد انتخاب کننده شرکت داشته باشند، نامزدی به عنوان رئیس جمهور شناخته می شود که بیش از نصف شرکت کنندگان در انتخابات به او رأی مثبت داده بشند. ترتیب انتخاب رئیس جمهور را قانون معین می کند- اصل شصت و ششم ق،ا.
ب- سوگندگفتن رئیس جمهور: رئیس جمهور بیش از شروع سمت ریاست جمهوری در مجلس عالی بدین صورت سوگند یاد می کند«من به عنوان رئیس جمهور سوگند یاد می کنم که از قانون اساسی و قوانین جمهوری حمایت نمایم.
حقوق ، آزدای و شرف شهروندان را تضمین نمایم. سرزمین و استقلال سیاسی، اقتصادی، فرهگی تاجیکستان را حفظ نموده و به ملت تاجیکستان صادقانه خدمت نمایم» . نمایندگی ریاست جمهور پس از سوگند وی قطعی می شود. اصل شصت هفتم ق، ا.
ج- حقوق و مزایای رئیس جمهور: ریاست جمهور نمی تواند غیر از سمت ریاست جمهوری سمت دیگری را داشته باشد. حقوق و مزایای رئیس جمهور را مجلس عالی تعیین می کند.
بند سوم : صلاحیت ، ارتکاب به جرم و عدم امکان انجام وظیفه ر،ج.
الف- صلاحیت های رئیس جمهور در اصل شصت و نهم قانون اساسی تاجیکستان قرار ذیل شمارش شده است:
1- نماینده کشور تاجیکستان در داخل کشور و در مناسبات بین المللی است.
2- وزارت ها و کمیته های دولتی را با رضایت مجلس عالی تأسیس و منحل می کند.
3- نخست و زیر، معاونان اول، معاونان معاون اول، وزیران، رؤسای کمیته های دولتی راتعیین و یا عزل می کند و در جهت تصدیق (رأی اعتماد) به مجلس عالی پیشنهاد می کند.
4- تعیین و عزل رئیس بانک ملی و معاونان او.
5- دستگاه اجرائی ( دفتر رئیس جمهور) راتأسیس می نماید.
6- تعیین و یا سبکدوش رئیس ایالت خودمختار کوهستانی بدخشان، رؤسای استان ها، شهر دوشنبه و ناحیه با پیشنهاد تصدیق آن ها از طرف مجلس های نمایندگی مربوطه.
7- نامزدی رئیس، معاونان و قضات دادگاه قانون اساسی، رئیس ، معاونان و قضات دادگاه عالی اقتصادی را برای انتخاب و رأی اعتماد به مجلس عالی معرفی می نماید.
8- با رضایت مجلس عالی دادستان کل و معاونان اول را تعیین و یاعزل می نماید.
9- با پیشنهاد وزیر دادگستری دادستان نظامی و دادستان های استان خودمختار بدخشان ، دادستان های دیگر، شهر دوشنبه و سایر شهر و ناحیه ها را تعیین و یا عزل می نماید.
10- متصدی و مسؤل خزانه داری کل بوده و اطلاعات لازم را به مجلس عالی ارائه می دهد.
11- برای تنظیم سیستم پولی کشور به مجلس عالی پیشنهاد ارائه میدهد.
12- مصوبات مجلس عالی را امضاء می کند.
13- اسناد مقامات دولتی و اقدامات آن ها را در صورتی که مغایر با قانون اساسی و یا قانون عادی باشد لغو می کند.
14- سیاست خارجی کشور تاجیکستان را رهبری می کند. موافقتنامه ها و قراردادهای بین المللی را امضاء و جهت تصویب به مجلس عالی نمایندگان پیشنهاد می کند.
15- سفرا و نمایندگان دیپلماسی را در سایر کشورها و هم چنین نمایندگان جمهوری تاجیکستان را جهت شرکت در عهدنامه ها و کنفرانس های بین المللی با توافق ریاست مجلس عالی تعیین می کند.
16- اعتبارنامه نمایندگان و سفرای کشورهای خارجی را قبول می نماید.
17- ریاست جمهور فرمانده کل قوای مسلح کشور تاجیکستان می باشد. سران نیروهای نظامی کشورتاجیکستان را تعیین می نماید.
18- هنگام خطرواقعی حالت های فوق العاده اعلام می کند و فرمان را فوراً جهت تصویب به مجلس عالی پیشنهاد می کند.
19- در سراسر خاک جمهوری و یا در نقاط خاص وضعیت فوق العاده اعلام می کند و فوراً جهت تصویب به مجلس عالی پیشنهاد می کند و به سازمان ملل متحد اطلاع می دهد.
20- شورای امنیت کشور را تأسیس و رهبری می نماید.
21- پناهندگان سیاسی می دهد.
22- مسأله قبول تابعیت و یا رد تابعیت نسبت به شهروند را حل می نمایند.
23- اعلام عفو می کند(ریاست جمهور).
24- نشان های عالی جنگی،رتبه های دیپلماسی و سایر عناوین اعطاء می نماید.
25- به افراد جامعه نشان های دولتی و سایر عناوین افتخاری کشور تاجیکستان اعطاء می نماید.
26- اجراء و عملی نمودن سایر اعمالی که قانون اساسی و قوانین عادی برعهده رئیس جمهور نهاده است.
ب- عدم امکان انجام و ظیفه: در صورت فوت ، استعفاء و سایر مواردی که به رئیس جمهور امکان انجام وظیفه ریاست جمهوری نمی دهد، وظایف اوتا انتخاب رئیس جمهور جدید برعهده رئیس مجلس عالی است و وظایف رئیس مجلس عالی به عهده معاون اول او خواهد بود. در صورت به وجود آمدن موارد فوق ظرف مدت سه ماه انتخابات ریاست جمهوری جدید برگذار می شود. موضوع استعفاء و فقدان صلاحیت رئیس جمهور با اکثریت آراء نمایندگان خلق در مجلس عالی حل می شود به استثنای مواردی که در اصل 72 ذکر گردیده است. اصل هفتادو یکم ق،ا.
ج- انجام جرم و جنایت: رئیس جمهور حقوق تصرف و خلل ناپذیری دارد. در صورت عدم رعایت سوسگند انجام شده از ناحیه رئیس جمهور و انجام جرم وجنایت از ناحیه وی مجلس عالی براساس تصمیم دادگاه قانون اساسی با رأی حداقل دوسوم از کل نمایندگان مجلس از وظیفه رئیس جمهوری خارج می گرداند. تخلف از سوگند وصدور جنایت از ناحیه رئیس جمهور را حداقل یک سوم از نمایندگان مجلس مطرح می کنند. در چنین حالتی ریاست اجلاسیه مخصوص مجلس عالی برعهده رئیس دادگاه عالی گذاشته می شود ونمایندگان خلق سوگند یاد می کنند که در بررسی این موضوع از روی وجدان ، قانون اساسی و عدالت عمل کنند بعد از فقدان مسئولیت رئیس جمهوری تحقیق وتفحص نسبت به موضوع ادامه می یابد ورئیس جمهور استیضاح می گردد و پرونده او به دادگاه جهت رسیدگی داده می شود.
مبحث دوم: حکومت
بند اول :تعریف حکومت در ق،ا تاجیسکستان
هیأت دولت (حکومت) عبارت از نخست وزیر ، معاون اول و معاونان او ، وزراء و رؤسای کمیته های دولتی می باشد وجهت تصویب به مجلس عالی نمایندگان پیشنهاد می کند.
بند دوم:شرایط هیأت دولت
اعضاءهیأت دولت نمی توانند شغل دیگری داشته باشند و نماینده مجلس باشند و اشتغال به کاری داشته باشد.
بند سوم: عمل هیأت دولت و عزل شان
الف – عمل هیأت دولت: هیأت دولت مصوبه قانونی مجلس عالی و(قرارها تصمیم های مجلس عالی) فرمان و اوامر رئیس جمهور را اجراء می کند. هیأت دولت براساس قوانین جمهوری تاجیکستان که اجرای قوانین در قلمرو تاجیکستان حتمی است عمل می کند.
ب- عزل و استعفأ هیأت دولت: هیأت دولت وکالت خویش و بعد از انتخاب رئیس جمهور جدید انجام شده می پذیرد اگر هیأت دولت تأیید کند که نمی تواند به طور عادی فعالیت نماید به رئیس جمهور اعلان استعفاء می نماید.
قسمت دوم:قوه مقننه( مجلس عالی)
مبحث اول:مفهوم مجلس عالی
مجلس عالی در کشور تاجیکستان به قوه مقننه گفته می شود که در اصل چهل و هشتم قانون اساس تاجیکستان بدین گونه تعریف شده است: مجلس عالی مقام عالی وقانونگذار وضع کننده قانون در جمهور تاجیکستان است.
بند اول: شرایط اعظاء مجلس عالی
اعضای مجلس عالی به مدت 5 سال انتخاب می شوند. اعضای مجلس از 25 سال نباید پایین تر باشد. تشکیل ونحوه فعالیت مجلس عالی را قانون معین می کند.
بند دوم: صلاحیت مجلس عالی
اصل چهل و نهم ق،ا قرار ذیل صلاحیت مجلس عالی را برشمرده است:
1- وضع قانون و تغییر و یا اصلاح و یا لغو آن.
2- تفسیر قانون اساسی و قوانین عادی .
3- تعیین خط مشی اساسی سیاست داخلی و خارجی جمهوری تاجیکستان.
4- تأسیس کمیسیون( کمیته) مرکزی انتخابات و همه پرسی.
5- تعیین همه پرسی.
6- آماده نمودن طرح قوانین ودیگر مسائل مهم دولتی برای همه پرسی.
7- تعیین انتخابات رئیس جمهور.
8- تعیین انتخابات مقامات عالی و محلی نمایندگان.
9- قبول تشکیل و انحلال وزارت و کمیته های دولتی.
10- تصدیق و قبول افرادی که به عنوان نخست وزیر، معاون اول، وزیران و رؤسای کمیته های دولتی معرفی شده اند.
11- تصدیق فرمان رئیس جمهور در مورد تعیین و یا برکناری رئیس بانک ملی و معاونان وی.
12-انتخاب و قبول رئیس و معاون و قضات دادگاه عالی اصول قانون اساسی ،رئیس ، معاونان و قضات دادگاه عالی اقتصادی با پیشنهاد رئیس جمهوری.
13- قبول تعیین و برکناری دادستان کل و معاونان وی.
14- تصدیق برنامه های اقتصادی، اجتماعی و قبول رسانیدن کمک اقتصادی به سایر کشورها.
15- تصدیق بودجه دولت، تعیین بودجه کل کشور و در صورت کسری بودجه نحوه جبران آن ، نظارت براجرای بودجه، تعیین سیاست پولی کشور، اجازه استقراض از سایر دولت ها و پرداخت وام از سایر کشورها.
16- تعیین سیاست پولی و مالی.
17- تعیین خطوط مرزی استان ها وناحیه ها ودر موارد ضروری تغییر دادن آن ها.
18- تصدیق و قبول عهدنامه ها و موافقتنامه های بین المللی.
19- تأسیس و تشکیل دادگاه ها.
20- تصدیق و قبول پیشنهادات رئیس جمهوری در باره جنگ، صلح و ضعیت فوق العاده.
21- تصدیق و قبول نشانه های دولتی.
22- مشخص نمودن رتبه و درجات نظامی، دیپلماسی و عناوین مخصوص.
23- تصدیق مهر دولت.
24- اعلان عفو عمومی.
25- لغو مصوبات ریاست مجلس عالی در مواردی که این مصوبات با قانون اساسی و دیگر قوانین متضاد باشد.
26- اجرا و عملی کردن صلاحیت هایی که قانون اساسی و قانون عادی آن ها رامعین نموده است.
بند سوم: ترتیب جلسه مجلس عالی و نحوه تشکیل کار مجلس
الف- ترتیب جلسه مجلس عالی: اصل 50 ق،ا شکل و نحوه فعالیت مجلس عالی با اجلاسیه است. اجلاسیه مجلس عالی از طرف ریاست مجلس عالی دوبار در یک سال تشکیل می گردد. اجلاسیه یکم مجلس عالی به وسیله کمیته انتخابات و همه پرسی یک ماه پس از انتخابات نمایندگان خلق تشکیل می گردد.
اجلاسیه مجلس عالی زمانی صورت می گیرد که در آن حداقل دوسوم از نمایندگان خلق(ملت) شرکت داشته باشند.
ب- نحوه تشکیل کار مجلس عالی:نحوه تشکیل کار مجلس و حضور نمایندگان ملت را قانون اساسی و قانون عادی تعیین می کند. ریاست مجلس به عهده رئیس عالی مجلس است. در هیأت ریاست مجلس عالی، رئیس مجلس ، معاون اول و معاونان وی، رؤسای کمیته های دائمی مجلس دیده می شوند. مجلس عالی می تواند دیگر نمایندگان مجلس عالی خلق رانیز عضو ریاست مجلس عالی انتخاب کند.
بند سوم:صلاحیت ریاست مجلس عالی
صلاحیت ریاست مجلس عالی در اصل 52 ق،ا قرار ذیل شمارش شده است:
1- دعوت مجلس عالی.
3- تشکیل اجلاسیه های مجلس عالی.
4- ترتیب و تشکیل کمیته ها، کمیسیون های دائمی مجلس عالی.
5- فعالیت نشریه های عالی را رهبری می کند مسئولین ومدیران نشریات را تعیین و آن ها را عزل و نصب می کند.
6- قبول نسبت به تعیین سران نمایندگان دیپلماسی دولت تاجیکستان در سایر کشورها و همچنین نمایندگی های جمهوری در سازمان های بین المللی.
7- اجراء و عملی کردن صلاحیت هایی که قانون اساسی و قانون عادی آن ها را معین نموده است، ریاست مجلس عالی در حیطه صلاحیت خود آن ها را قبول و عملی می کند.
مبحث دوم: ساختار مجلس عالی
مجلس عالی از میان نمانیدگان خلق، معاون اول رئیس مجلس عالی ، معاونان رئیس ، رؤسای کمیته ها و کمیسیون های دائمی مجلس عالی را انتخاب می کند.
یکی از معاونان رئیس مجلس عالی ، نماینده خلق از ایالت خودمختار کوهستانی بدخشان می باشد. رئیس عالی با رأی مخفی و پنهان اکثریت نمایندگان مجلس انتخاب می شود.
بند اول:
صلاحیت رئیس مجلس عالی عبارت است از:
1- رهبری و هدایت مسائلی که در اجلاسیه بررسی می شود.
2- ریاست اجلاسیه و ریاست مجلس عالی را به عهده دارد.
3- پیشنهاد معاون اول رئیس مجلس عالی ، معاونان رئیس ، رؤسای کمیته و کمیته های دائمی مجلس عالی با اوست.
4- مصوبه های مجلس عالی و ریاست آ ن را امضاء می نماید.
5- نمایندگی مجلس عالی را در داخل و خارج از کشور به عهده دارد.
6- موافقتنامه های بین المللی بین المجالس (بین پارلمانی ها ) را امضاء می نماید.
7- هدایت و رهبری مجلس عالی را به عهده دارد.
8- اجراء و عملی نمودن صلاحیت های دیگری که قانون اساسی وقانون عادی معین کرده است.
معاون اول و معاونان رئیس مجلس عالی با مشورت و صلاحدید رئیس مجلس سایر وظایف او را اجراء می نمایند. در صورت عدم حضور رئیس مجلس عالی وظایف او را معاون اول اجراء می کند.
بند دوم: طرزکار
مجلس عالی برای ترتیب و شکل گیری لایحه قانونی ونحوه محاکمه آن ها از بین نمایندگان خلق کمیته و کمیسیون های دائمی تشکیل می دهند. مجلس در موارد ضروری کمیسیون های تحقیق و تفتیش و دیگر کمیسیون های موقتی تشکیل می دهد.
نماینده مجلس عالی حق دارد از هر شخص صاحب منصب معلوماتی راکسب نماید که برای اجرای وظایف نمایندگیش ضروری است. نماینده مجلس عالی می تواند آزادنه افکار و عقاید خویش را ابراز کند.
نماینده خلق ، رئیس جمهور ، حکومت، دادگاه قانون اساسی ، دادگاه عالی ، دادگاه عالی اقتصادی و مجلس نمایندگان استان بدخشان حق پیشنهاد لایحه های قانونی را دارند.
مصوبات و قانون مجلس عالی با رأی اکثریت نمایندگان مجلس خلق قبول می گردد. قوانینی که تصویب آن هارا قانون اساسی پیش بینی کرده است با رأی حداقل دوسوم کل نمایندگان مجلس خلق قبول می گردد.
قانون (مصوبه) مجلس تاجیکستان برای امضاء به رئیس جمهور پیشنهاد می شود. اگر رئیس جمهور با مصوبه راضی نباشد آن را مدت 15 روز با ذکر موارد نقص و رفع آن ها بر می گرداند. اگر مجلس عالی مصوبه سابقش رابا تصویب دوسوم نمایندگان خلق مجدداً تصدیق نماید رئیس جمهور باید آن راامضاء کند. اگر رئیس جمهور در مدت تعیین شده مدت 15 روز مصوبه را برنگرداند موظف است آن را امضاء کند.
مجلس عالی می تواند به طور اختیاری پیش از انقضای مدت نمایندگان با رأی حداقل دوسوم از نمایندگان خلق منحل گردد. به طور کلی صلاحیت نمایندگان خلق تاجیکستان در روز آغاز اجلاسیه اول دعوت از او جهت شرکت در مجلس عالی قطعی می گردد.
بند سوم: رسیده گی به ارتکار جرایم نمایندگان
وکیل( نماینده مجلس عالی ) غیر از وظیفه نمایندگی نمی تواند به سایر مشاغل به استثناء فعالیت های علمی اشتغال ورزد. اتباع تاجیکستان نمی توانند در یک زمان نماینده بیش تر از دو ارگان نمایندگی باشد.
نماینده مجلس عالی تعرض ناپذیر است. بدون موافقت مجلس عالی جبس، اجبار در بیان اظهارات و دادن جریمه ممنوع است. نماینده مجلس عالی را بدون اجازه وموافقت مجلس ملی نمی توان دستگیر کرد مگر در هنگام بروز جنایت، در صورت استعفا و یا هنگامی که براساس حکم دادگاه نماینده مجلس از سمت نمایندگی عزل گردید ارتباط اوبا مجلس عالی قطع می گردد. نحوه پرداخت حقوق و مزایا نماینده مجلس عالی را قانون تعیین می کند.
قسمت سوم
محاکم
مبحث اول: قوه قضائیه
قوه قضائیه (محاکم) قوه ای مستقل بوده و حقوق و آزادی اشخاص، سازمان ها و مؤسسات را محترم شمرده و عدالت را تضمین می نماید. قوه قضائیه در کشور تاجیکستان تشکیل شده است از دادگاه قانون اساسی ، دادگاه عالی اقتصادی ، دادگاه ایالت خود مختار کوهستانی بدخشان، دادگاه ایالت شهر دوشنبه و سایر شهر و ناحیه ها. تشکیل دادگاه ویژه و فوق العاده ممنوع است. تشکیل و ترتیب فعالیت دادگاه ها را قانون اساسی تعیین می نماید وکالت دادگاه ها 5 سال است.
بند اول:شرایط ، تعین ویا عزل قضات
الف- شرایط: اشخاص به عنوان قضات دادگاه های عالی ، دادگاه عالی اقتصادی، دادگه ایالت وشهر دوشنبه منصوب می شوند که سن او از 30 سال کمتر و از 60 سال بیش تر نباشد. حداقل پنج سال سابقه در امر قضاوت داشته باشند. شخصی به سمت قاضی شهر و ناحیه منصوب می گردد که سنش از 25 سال کمتر و از 60 سال بیش تر نباشد و حداقل سه سال سابقه در امر قضاوت داشته باشد.
ب- تعیین ویا عزل : قضات دادگاه های نظامی و دادگاه ایالت خودمختار کوهستان بدخشان و استان ها، شهر دوشنبه وسایر شهر و ناحیه ها با پیشنهاد وزیر دادگستری و توسط رئیس جمهور تعیین و عزل می نماید.
بند دوم: طرز کار قضات
قضات در اعمال خویش کاملاً مستقل بوده تنها براساس قانون اساسی و قوانین عادی عمل می کند. دخالت در امور قضائی و قضاوت ممنوع است.
قضاوت یا به صورت یک مرحله ای و یا چند مرحله ای است. رسیدگی توسط قضات براساس اصل برابری و تساوی متداعنین ( طرفین دعوی) صورت می گیرد. تشکیل جلسات دادگاه به صورت علنی است مگر در مواردی که قانون استثناء نموده باشد. رسیدگی به دعوی در دادگاه ها به زبان دولتی (تاجیکی) و یا به زبان اکثریت افراد آن منطقه است. اشخاصی که به زبان رسمی آشنا نباشند از کمک مترجم برخوردار خواهند شد.
مبحث دوم: دادگاه قانون اساسی
همانطوریکه در فرانسه شورای قانون اساسی و د رایران شورای نگهبان در ضمن، در آلمان دادگاه قانون اساسی وجود دارد در تاجیکستان نیز دادگاه قانون اساسی به نام که در آلمان به ترجمه دری مسمی است وجود دارد.
بند اول: ساختار وشرایط قضات دادگاه قانون اساسی
الف- ساختار: دادگاه قانون اساسی مرکب از هفت قاضی است و یکی از آن ها نماینده استان خودمختار بدخشان است.
ب- شرایط قضات: سن این افراد نباید از 30 سال کمتر و از 60 سال بیش تر باشد. قضات دادگاه قانون اساسی از بین علماء و حقوقدانی که بیش از 10 سال سابقه در امر قضاوت دارند انتخاب می شوند.
بند دوم: صلاحیت و رسیده گی به جرایم قضات:
الف- صلاحیت دادگاه قانون اساسی: دادگاه قانون اساسی قرار ذیل شمارش شده است:
1- تعیین مطابقت،اسناد حقوقی مجلس عالی، ریاست جمهوری ، دادگاه عالی،
دادگاه عالی اقتصادی و دیگر مقامات دولتی وسایر قراردادهایی که دولت تاجیکستان که هنوز قوه قانونی ندارد با قانون اساسی است.
2- حل اختلافات بین مقامات دولتی در خصوص میزان صلاحیت آ ن ها.
3- اجرای وکالت های دیگر مطابقت قانون اساسی و سایر قوانین.
مصوبه دادگاه قانون اساسی نهایی است.
دادگاه نمی تواند وظیفه دیگری را اجراء نماید. وکیل مقامات نمایندگی، عضو احزاب و سازمان های سیاسی باشد به استثناء فعالیت های علمی، تحقیقاتی و آموزگاری.
ب- رسیدگی به جرایم قضات: قضات حقوق خلل ناپذیری دارند. او را بدون اجازه مقاماتی که آن ها را انتخاب کرده اند حبس و الزام به جوابگویی ممکن نیست. قاضی را نمی شود دستگیر نمود به استثنای مواردی که او در هنگام ارتکاب جنایت دستگیر شود.
تصمیمات وکمک های حقوقی در تمام مراحل رسیدگی تضمین داده می شود. طرز تشکیل و ترتیب فعالیت کمک وکلا و دیگر کمک های حقوقی را قانون اساسی تعیین می نماید.
