فرایند بحران سوریه وتاثیر آن بر روابط کشور های منطقه
میرحسین "تلاش"[1]
چکیده
به رغم اینکه بحران وضعیتی است که در میان جنگ و صلح قرار دارد. مگر بحران در سوریه برای براندازی نظام در امتداد آن جنگ های مسلحانه توسط مخالفین بشاراسد مبیین بحران و جنگ است. موقیعت سوریه که از اهمیت ژئو ستراتژیک کشورهای تعارض منافع امریکا در منطقه و امریکا قرا ردارد با ویژگی های دیگری که سوریه دارد مانند، قرار گرفتن در خاورمیانه و در ساحل مدیترانه علاوه بر آن در همسایگی کشورهای مانند اسرائیل، فلسطین، لبنان، ترکیه و عراق، ثبات سیاسی خود را از دست میدهد. در ضمن، بنادر مهم سوریه مانند طرطوس و بانیاس که در ساحل دریای مدیترانه قرار دارد امکان انتقال انرژی ایران و عراق را به اروپا مساعد میسازد. بدلیل این ویژگی ها سوریه از نقاط ستراتژیک امریکا برای شکست ایران و قدرت های تعارض منافع امریکا در منطقه مانند روسیه تلقی میشود. بحران سوریه نه تنها تاثیر بر روابط ایران و روسیه دارد بل تاثیر گذار بر روابط کشورهای عربستان، روسیه، ایران و چین نیز میباشد. به دید چین و کشورهای مانند ایران و روسیه براندازی نظام سوریه به رهبری اسد باعث نا موزونی قدرت در منطقه میشود. همچنین رویکرد های امنیتی، سیاسی و اقتصادی قدرت های منطقه را در تحول و بی ثباتی قرار میدهد. با این نظر، بحران سوریه تاثیر خود را در ایجاد روابط میان کشور های عربستان، روسیه، چین وایران دارد. اینکه چی نوع تاثیری خواهد داشت؟ در پژوهش حاضر فرایند بحران سوریه و تاثیر آن را بر روابط کشورهای منطقه مورد بررسی قرار میدهم.
کلید واژه: بحران سوریه، تاثیر بر روابط کشورهای منطقه، توازون قدرت در منطقه، امنیت انرژی و تعارض منافع.
مقدمه
بحران و جنگ در سوریه بوسیله کشورهای منطقه و امریکا راه اندازی و مهار میگردد. کشورهایی مانند ایران، چین و روسیه تلاش دارند تا بحران سوریه را مهار کنند. مهار کردن بحران سوریه باعث حفظ تعادل قوا در منطقه میشود. مگرامریکا تلاش دارد تا با حمایت شورشیان نظام کنونی سوریه را بر اندازد. دلیل اصلی بحران در این کشور از یک طرف نا رضایتی داخلی مردم سوریه از نظام کنونی است. از طرف دیگر، موقیعت این کشور در خاورمیانه و در ساحل مدیترانه علاوه بر آن در همسایگی کشورهای مانند اسرائیل، فلسطین، لبنان، ترکیه و عراق، داشتن بنادر مانند طرطوس و بانیاس برای انتقال نفت بطرف اروپا از طریق این بندر، اختلاف مرزی، آب و مسئله کورد ها با ترکیه از مواردی است که باعث ایجاد بحران در این کشور میشود. ویژگیهای متذکره سبب آن شده است تا کشور های منطقه را در تقابل با امریکا و در میان هم قرار دهند. کشور های که در تعارض منافع امریکا در منطقه قرار دارند مانند ایران، چین و روسیه، تلاش دارند تا بنحوی از نظام کنونی حمایت کنند. مگر عربستان سعودی و امریکا خواهان بر اندازی نظام سوریه هستند. بر مبنای دلایل فوق بحران سوریه تاثیر مستقیم در ایجاد و تغییر روابط کشور های منطقه و امریکا دارد. اینکه چی نوع تاثیراتی دارد؟ طی عناوینی جداگانه با فرایند بحران سوریه مورد بحث قرار میگیرد.
آشنایی با کشور سوریه
شام نامی است که در تاریخ اسلام از این منطقه بیشتر یاد شده است. این منطقه شامل کشورهای کنونی مانند سوریه، لبنان، فلسطین واردن میشد. نام کنونی این کشور را فرانسوی ها بعد از فروپاشی امپراتوری عثمانی و در تصرف قرار دادن این کشور بنام سوریه نام نهادند. نفوس این کشورا را 86% مسلمانان 13/5% آن را مسیحان به خود اختصاص میدهد. 90% مردم سوریه عرب و 10% کرد ها می باشد. سوریه با ۱۸۵۱۸۰کیلومتر مربع وسعت، هشتاد و هفتمین کشور جهان است که در جنوب غربی قاره آسیا، کنار دریای مدیترانه و در همسایگی کشورهای ترکیه در شمال، عراق در شرق و جنوب شرقی، اردن در جنوب، اسرائیل در جنوب غربی و لبنان در غرب واقع شده است. بندرهای مهم سوریه عبارت اند از لاذقیه، طرطوس و بانیاس که در کنار دریای مدیترانه واقع شده اند. پایتخت آن دمشق می باشد. نفت، گاز، جهانگردی، صادرات غیر نفتی ( پنبه، حبوبات، لباسهای ساده و کالاهای سنتی، صنایع نخ، پارچه و مواد شیمایی)، معادن (سنگ نمک و فسفات) و نیروی برق در سوریه از جایگاه خاصی برخوردار بوده و درآمدهای این کشور را تأمین میکند.
فرایند شکل گیری بحران در سوریه
بحران سوریه منوط است به عوامل داخلی و خارجی. عوامل داخلی آن بر میگردد بر وضعیت اقتصادی و حس آزادی خواهی مردم سوریه. از دید مردم سوریه نظام اقتصادی باز سبب فقیرشدن مردم این سرزمین شده است. همچنین آزادی از عوامل دیگری است که مردم سوریه خواهان آن است تا در برابر اهانت پولیس و نیروی های نظامی این کشور قرار نگیرند. مردم سوریه خواهان اصلاحات سیاسی و اقتصادی بودندکه از طرف بشار اسد این اصلاحات در مقابل خواست های مردم صحه گذاشته شد. مگر بعضی از گروه ها در این کشور زیر تاثیر تحولات منطقه یی وانقلاب کشور های عربی با تحریک کشور های دیگری مانند ترکیه قرار گرفتند، که دست به شورش زدند. عاملی دیگر بحران سوریه عوامل خارجی است که عبارتند از؛ حمایت از مقاومت لبنان و فلسطین در برابر اسرائیل، نزدیکی سوریه با ایران و روسیه که در تعارض منافع امریکا در منطقه قرار دارد، اختلافات شدید میان ترکیه و سوریه مانند اختلافات مرزی شهر هاتای- آب و کوردها، ایجاد و تحریک گروه های شوررشی توسط ترکیه مانند: شورای ملی، شورای هماهنگی ملی، ارتش آزاد. گروه های دیگری هم به عنوان مخالفین بشار اسد مانند اخوان المسملین و کردها نیز هستند. آن عده گروه های که در سوریه با هم درگیراند قرار زیر نام برده میشود.
نیروهای درگیر
مخالفین
اخوان المسلمین سوریه
احزاب کرد
امارت اسلامی عراق و شام
جنگجویان ضد رژیم
معترضین ضد رژیم
حکومت سوریه:
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران (سپاه قدس
شبه نظامیان شبیحه ( جنگ داخلی سوریه، سایت انترنتی)
ادعای که وجود دارد درسوریه وارد شدن شورشیان از کشورهای مانند؛ لیبی، الجزایر، تونس، مصر، فلسطین، اردن، ترکیه، عراق، پاکستان، بنگلادش، چچن، فرانسه، مالی، سومالی، موریتانی، افغانستان، کویت، عربستان، یمن و چند کشور دیگری صورت میگیرد. شورشیان کشورهای متذکره از تونل های حفر شده در مرز بین سوریه و لبنان وارد سوریه می شوند. قسمتی دیگر از شورشیان از خاک ترکیه وارد سوریه می شوند. تا حال جستجوی که صورت گرفته شورشیان با زبان های مختلفی مانند؛ انگلیسی، فرانسوی، ترکی و عربی صحبت میکنند. در میان شورشیان سیاه پوستان نیز دیده شده اند. زمانیکه در نبرد کشته می شوند اجساد شان را می سوزانند تا مورد شناسیایی قرار نگیرند. در این اواخر از طرف نمایندگان مجلس افغانستان نیز سرو صدا های بلند شد که ایران مهاجرین افغان را در برابر پنجصد دالر امریکایی برای جنگ در سوریه می فرستد. "شکریه پیکان گفت:"حکومت ایران آیا ظلم هایی را که قبلاً بر اینان متقبل شدند. ظلم کردند و شکنجه کردند. اعدام کردند. بندی کردند و بلاخره به پودری تبدیل کردند، این بسنده نبود که امروز ظلم دیگری را بر جوانان ما روا می دارند و آنان را به جنگ سوریه می فرستند."
صفورا ایلخانی از نمایندگان مردم بامیان در مجلس می گوید که ایران از فقر و تنگ دستی پناه جویان افغان سوء استفاده می کند.
ایلخانی گفت:"ایران از فقر اینها استفاده می کند و آنان را به جنگ سوریه می فرستد. ما این عمل ایران را کاملاً تقبیح می کنیم و شدیداً مخالف این هستیم."
احمد فرهادعظیمی نماینده مردم بلخ در مجلس بررسی این رویداد را از مسؤلیت های دولت افغانستان می داند.
عظیمی گفت:"این وظیفه و مسؤلیت دولت افغانستان است که اسناد و شواهدی را که این ادعا را ثابت می سازد، به دست بیاورد و با جانب ایرانی صحبت کند و دولت ایران را از این عمل اش باز بدارد." ( طلوع نیوز، شنبه،27/2/1393). مگر اتهامات علیه دولت سوریه هم وجود دارد که با کمک بعضی کشورها مانند ایران و روسیه نظام بشار اسد پا برجا است.
به گزارش اسرائیل تایمز و العربیه، یکی از فرماندهان اسرائیل دولت سوریه را حکومتی توصیف میکند که با ترکیب کمکهای فراوان ایران در زمینه آموزشهای نظامی، حضور فیزیکی نیروهای نظامی حزب الله لبنان و کمکهای تسلیحاتی روسیه پابرجاست. این مقام نظامی اسرائیلی همچنین با مطرح کردن ادعای نقش قاسم سلیمانی، فرمانده سپاه قدس ایران در جنگ داخلی سوریه، میگوید: «او تاثیر به سزایی در جنگ سوریه ایفا میکند». او در رابطه با این فرمانده شاخه برون مرزی سپاه پاسداران ایران میافزاید: «کسی که کلیه نبردها در جبهه سوریه را هدایت میکند فردی است به نام سلیمانی، یک عضو سپاه پاسداران». به ادعای او، قاسم سلیمانی بیشتر در سوریه مستقر است و نماینده اصلی ایران در خط مقدم سوریه به حساب میآید. این مقام نظامی اسرائیلی در این نشست خبری ادامه داد: «حتی اوست که تعیین میکند که جنگ در کجای سوریه ادامه یابد و یا از کدام مناطق باید عقب نشینی صورت گیرد" ( ادعای اسرائیل، ساینت انترنتی)
خبرها حکایت دارد که در جنگ سوریه شمار قربانیان جنگ به 150 هزار نفر میرسد. سازمان ناظران حقوق بشر سوریه میگوید که سه سال جنگ داخلی در سوریه٬ دستکم ۱۵۰ هزار کشته برجای گذاشته است. این سازمان تاکید دارد که شمار واقعی کشته شدگان احتمالاً بسیار بالاتر از این رقم است.
به گزارش خبرگزاری رویترز٬ ناظران حقوق بشر سوریه که از طریق شبکهای از فعالان و منابع پزشکی در سوریه٬ خشونتها در این کشور را تحت نظر دارد، روز ۱۲ فروردینماه اعلام کرد که از ۲۷ اسفندماه ۱۳۸۹ که نیروهای امنیتی بشار اسد به روی معترضان این کشور آتش گشودند تا کنون٬ مرگ ۱۵۰ هزار و ۳۴۴ تن را ثبت کرده است. ( شمار قربانیان جنگ، سایت انترنتی)
اکنون سوریه در حال رفتن به طرف انتخابات است. انتخاباتی که شورشیان و یا مخالفین رژیم بشار اسد به آن معتقد نیستند. برگزاری انتخابات را تداوم بشار اسد بر قدرت میدانند. بشار اسد نیز تا هنوز تصمیم نگرفته است که از قدرت کناره گیری کند. جنگ های مداوم شورشیان تا اکنون فشار های بیشتری را بر اسد وارد نکرده است که از قدرت کنار رود. در ضمن، بشار اسد نیز از طرفداران بیشتری در سوریه برخورداراند، این تنها دلیلی است که اسد بر قدرت باقی خواهد ماند. از طرف دیگر تنش های ایجاد شده میان مسکو وواشتنگتن عاملی دیگری است که اسد را برای باقی ماندن در قدرت تقویت میکند. برگزاری انتخابات از نظر مخالفین در این کشور تداوم رژیم کنونی است و نیز با برگزاری انتخابات جنگ ادامه خواهدداشت : "در این شرایط بحرانی حکومت سوریه با برگزاری انتخابات ریاست جمهوری می خواهد نشان دهد که بر تمام مشکلات فایق آمده و زندگی در این کشور به هر بهایی و با وجود هر مشکلی ادامه خواهد یافت. برای شورشیان نیز که تاکنون به جنگ ادامه داده اند برگزاری انتخابات نشانه آشکاری است از ادامه جنگ." (لیز دوست، ثور193: بی بی سی فارسی)
اکنون، پرسشی را که طرح می کنند علت های تداوم بشار اسد بر نظام است. "دلیل این اظهار نظر ساده است: در صورتی که عواملی در معادله می بینیم تغییر ناگهانی نکنند- نشانه ای از این که در آینده نزدیک این اتفاق خواهد افتاد نیست- هیچ شرایط قابل پیش بینی که بتواند بشار اسد را برای کناره گیری تحت فشار قرار داده یا رژیم را حاضر به مذاکره به منظور کنار رفتن کند، دیده نمی شود. همچنین پیروزی نظامی گروه های شورشی چند شاخه و متخاصم اکنون یک رویای دوردستی بیش نیست. ممکن است بعضی از حامیان منطقه ای آنان هنوز خواهان این پیروزی باشند ولی قدرت های خارجی که در پشت صحنه بسیاری از تحولات را کنترل می کنند به هر حال هرگز چنین چیزی را نمی خواستند. دسترسی به توافق از طریق مذاکره نیز بسیار بعید به نظر می رسد. مذاکرات ژنو که درماه ژانویه گذشته شروع شد و در ماه فوریه به مانع برخورد، در حقیقت منتفی شده است. از طرف دیگر جنگ در اوکراین نیز باعث شده است تا بشار اسد از حمایت بیتشر روسیه برخوردار شود" ( جیم میور،28 حمل 1393: بی بی سی فارسی)
درنتیجه میتوان گفت؛ تلاش های دیپلماتیک نیز به به دلیل مداخله کشورها و تنش های ژئوپلتیک که از طرف سازمان ملل متحد صورت گرفت نتیجه نداد. آشتی ملی از بحثی دیگری است که بشار اسد برای مخالفین نظر دارد مگر گفته ها آن است که مخالفین آماده پذیرش آن نیستند. گمانه زنی ها آن است که بشار اسد بر قدرت باقی خواهد بود و شورشیان هم به طرف یک جنگ دایمی جهت داده می شوند. مگر ادامه آن باعث آن خواهد شد که شورشیان به حاشیه کشانیده شده و تا مدتی بیشتری به جنگ های حاشیه ای بپردازند که در نهایت، یا از جنگ دست کشند، یا مانند طالبان افغانستان با دولت در جنگ باقی خواهندماند. تداوم جنگ در سوریه و ادامه رژیم بشار اسد تحت حمایت کشورهای مشخصی سازماندهی می شود. به نظر میرسد که بحران سوریه بر منفعت بعضی از کشورها رقم میزند. اینکه چی منفعتی بر بعضی از کشور ها بحران سوریه دارد؟ ویاهم اینکه سقوط رژیم بشار اسد تاثیرات بدی بر کدام کشورها می گذارد؟ حامی رژیم بشار اسد کدام کشورها است، ومخالف آن کدام کشور هااست؟ بحران سوریه چی نوع تاثیراتی را می تواند بر ایجاد روابط یا تغییر روابط میان بعضی از کشور ها می آورد، طی عناوین جداگانه قرار زیر به آن می پردازم.
تاثیر بحران سوریه بر روابط روسیه و عربستان
در نخست باید اشاره داشت بر اصول سیاست خارجی عربستان سعودی، اصول سیاست خارجی عربستان سعودی بر پایه واقیعت های جغرافیایی، تاریخی، مذهبی، اقتصادی، سیاسی، و امنیتی استوار است. مبتنی بر این واقیعت، اهداف آن در چهارچوبی اساسی شکل گرفته است که از آن میان سیاست خوب نسبت به همسایگان، عدم مداخله در امور داخلی دیگران، تقویت روابط با کشورهای خلیج فارس، سپس عربی و اسلامی، برای منافع مشترک این کشورها، ایجاد روابط دوستانه با کشور های دوست، سیاست عدم تعهد و نقش مؤثر در جنبش کشورهای عدم تعهد و در سازمان ملل متحد در رأس آن قرار دارد. اما صول سیاست خارجی را می شود طور فشرده درمحور یک برنامه چهار دایره بهتر قابل مطالعه است: دایره اول، کشورهای خلیج فارس، دایره دوم، کشورهای عربی، دایره سوم، کشورهای اسلامی و دایره چهارم، دایره جهانی است.(بلخی، 139227: ( . بر مبنای تذکرات فوق می توان گفت؛ سوریه از یک طرف به عنوان اکثریت مسلمانیکه در این کشور زندگی می کنند از طرف دیگر، جزئی از کشورهای عربی نیز می باشد، که در دایره دوم و سوم عربستان در سیاست خارجی قرار می گیرد. بر این نگاه تبیین می گردد اینکه، عربستان سعودی به عنوان حامی مسلمانان- با پوشش قرار دادن چند مذهب خاصی مانند؛ سنی ها، سلفی ها و هابی ها در کشورهای اسلامی و منطقه باعث ایجاد بی ثباتی می گردد. تحریک و گرایشات مذهبی عربستان سعودی سبب شده است تا ایران نیز به گرایش مذهبی شیعه ای رو آورد. گرچی هر دو کشور بر نفع هیچ کدام از پیروان مذاهب اسلامی در کشور های دیگرعمل نکرده، تنها بخاطر منافع خویش با استفاده از گرایشات مذهبی باعث ایجاد نا امنی در کشورهای اسلامی می شوند.
اما براساس ملاحظات راهبردی داخلی و منطقهای، راهبرد عربستان سعودی در قبال تحولات سوریه متفاوت بوده است که میتوان آن را «راهبرد تهاجمی» نامید. این نوع جهت گیری عربستان، یکی از دلایل اصلی تداوم و تشدید بحران سوریه، عدم تحقق راهحل سیاسی و مانعی برای شکلگیری فضایی مساعد به منظور اجرای اصلاحات توسط بشار اسد، رئیس جمهور سوریه بوده است. به عنوان مثال، این کشور از طریق حمایت مالی از شبه نظامیان در سوریه و دادن حقوق به آن ها، مسلح کردن معارضان سوری و سرانجام، انجام لابیهای بسیار به منظور ترغیب به مداخله نظامی در سوریه، این راهبرد را دنبال میکند.
مهار مخالفتها و نارضایتیهای داخلی از طریق نشان دادن دستاوردهای خود، به عنوان رهبر جهان اهل سنت علیه رژیم سوریه (که آن را رافضی تلقی میکند)، منحرف کردن توجهات بین المللی از وجود اعتراضات در داخل کشور خود و صدور بحران داخلی خود به خارج از کشور، از جمله ملاحظات داخلی عربستان سعودی در اتخاذ رویکرد تهاجمی در قبال حوادث سوریه است. همچنین، منافع منطقهای عربستان نیز در شکلگیری این راهبرد تأثیرگذار بوده است؛ بحران کنونی سوریه، فرصتی برای کسب اهداف منطقهای آن است. این کشور خواهان روی کار آمدن یک رژیم طرفدار سعودیها در سوریه و کاهش از دست دادن تأثیرات عراق و لبنان است. (قربانی ،1392: سایت انترنتی)
روسیه که از روابط سنتی دیرینه ای با سوریه برخوردار است، از نظام که در رأس آن بشار اسد قرار دارد حمایت می کند. از طرف دیگر، ایران نیز حامی رژیم بشار اسد می باشد. تبانی روسیه و ایران برای ثبات نظام در سوریه باعث تنش در میان روسیه و عربستان سعودی شده است. گرچی تاریخ حکایت دارد که روسیه و عربستان سعودی دو کشوری که نخستین بار" در سال 1926 با هم روابط سیاسی برقرار می کنند. مگر با ظهور دولت کمونیستی در روسیه دوباره این روابط قطع می گردد. با آغاز جنگ سرد و تقابل قرار گرفتن روسیه در برابر امریکا، عربستان سعودی نیز داعیه اسلام در برابر دولت اتحاد جماهیر شوروی قرار گرفت که از حمایت امریکا برخوردار شد. با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق روسیه دوباره تلاش نمود تا با سعودی رابطه ایجاد کندمگر آغاز جنگ چچن و حمایت عربستان از چچن با تحریک مسلمان ها برای جدا شدن از روسیه دو کشور را از گذشته هم دور کرد. با روی کار شدن پوتین در روسیه تلاش ها بیشتر بر نزدیکی روابط دو کشور صورت گرفت که حتی از طرف روسیه فروش اسلحه برای عربستان پیشنهاد شد. مگر خواست عربستان سعودی از روسیه، حمایت نکردن از دولت سوریه، دوری از ایران، فروش اسلحه به عربستان سعودی و فروش اسلحه به مصر برای استفاده در برابر دولت ایران از پیش شرط های نزدیکی روابط تلقی می شدکه با رد آن از جانب روسیه روابط دو کشور از قبل بیشتر تنش زا شد. به این حدی که عربستان سعودی روسیه را برای برگزاری بازی های المپیک سوچی تهدید به حملات تروریستی ضمنی کرد. انفجار در ولگو گراد موجب آن شد تا روسیه عربستان را حامی تروریستان خطاب کند. ( رمضانی بونش، سایت انترنتی همایون) .
مگر نزدیکی روابط در میان کشورهای منطقه با همدیگر و گرایش همکاری قدرت های منطقه با سیاست گذاری امریکا در منطقه به ناکامی منتج می شود. با علل اینکه، بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروری و نزدیکی امریکا با کشور های منطقه بویژه با عربستان سعودی، پاکستان، کشورهای آسیای مرکزی و ایجاد پایگاه های نظامی امریکا در منطقه توان انجام تصامیم امریکا را در منطقه تقویت کرد.
اگر امریکا را به صورت قدرت غالب و مانند یک حکومت تمامیت خواه تصور کنیم باید ببنیم چه مبارزه طلبی هایی در مقابل این قدرت صورت می گیرد. واقیعت این است که در برابر امریکا قدرت های متوسطی قرار دارند که هیچیک به تنهایی قادر به مقابله با آن نخواهند بود. اما امریکا نیز قادر نخواهد بود به همه چالش هایی که در مقابلش صورت می گیرد پاسخ دهد مگر آنکه آنها را در صفی تن به تن قرار دهد و به نوبت آنها را قلع و قمع کند. چین و روسیه به عنوان قدرت های نظامی هستند مگر قدرت های اقتصادی مانند ژاپن نیز حضور دارند. (نقیب زاده،1388: 293). از این منزر است که مداخله امریکا در بحران های منطقه با کنش روسیه و ایران دو کشورکه در تعارض منافع امریکا در منطقه قرار دارند مواجه می شود. بحران سوریه نیز یکی از آن بحران هایی است که ایران و روسیه در برابر امریکا تقابل قرار می گیرد. مگر عربستان سعودی یگانه کشوری است که سیاست های امریکا را در منطقه تقویت می بخشد. از این نگاه است که بحران سوریه تاثیر عمیقی بر روابط روسیه وعربستان می گذارد.
آنچه برای روسیه از تهدیدات درونی از جانب عربستان سعودی محسوب می شود تحریک مسلمانان برای جنگ در برابر دولت روسیه بوسیله عربستان سعودی است. چون در استناد با گذشته جنگ های که میان روسیه و چچن رخ داده است عربستان سعودی با تشویق سلفی ها بیشتر این جنگ را دامن زد. چشم انداز روابط این دوکشور نشان میدهد که روسیه بیشتر نگران عربستان سعودی برای تحریک مسلمانان که در روسیه زندگی می کنند برای حملات تروریستی و جنگ در برابر دولت روسیه است. از طرف دیگر، جدا شدن چچن از روسیه تهدیدی دیگری شمرده می شود که روسیه نگرانی خود را نشان میدهد. تهدیدات امنیتی، شورش مسلمانان در داخل خاک روسیه، جداشدن چچن از روسیه، از قربانی های نزد روسیه شمرده می شود که این کشور برای حمایت از نظام کنونی سوریه که در رأس آن بشار اسد قرار دارد برای عربستان سعودی بپردازد. در ضمن، نزدیک بودن ایران و روسیه از مورد دیگری است که خشن دولت سعودی را بر انگیخته است. پس در نتیجه، بحران سوریه تاثیر عمیق بر ایجاد، تنش، تغییر و نزدیکی روابط روسیه با عربستان دارد.
تاثیر بحران سوریه بر روابط چین و عربستان
وجود چند بستر مهم عربستان
۱-موقعیت ژئوپلتیک
عربستان در تئوریهای مطرح ژئوپلتیکی جایگاه ویژهای دارد. موقعیت ممتاز و دسترسی این کشور به دریای سرخ و خلیج فارس موقعیت ژئواستراتژیکی و ژئواکونومی منحصر به فردی به این کشور داده است. علاوه بر آن، عربستان با داشتن ذخایر نفتی جهان و قدرت تولید نفت تا قریب ۱۲ میلیون بشکه در روز این امکان را دارد که در قیمت گذاری تولید، توزیع و مصرف آن نقش خاصی را ایفا کند و بخشی از درآمدهای خود را صرف خرید تسلیحات نظامی نماید. قرار گرفتن کعبه به عنوان قبله گاه مسلمین جهان و منافع فرهنگی و مادی که آن دارد، عربستان را در موقعیتی جدا از کشورهای دیگر حوزه خلیج فارس قرار میدهد. چنین مزایائی به عربستان سعودی این امکان را داده تا به گسترش نفوذ سیاسی در کشورهای حوزه خلیج فارس و دیگر کشورهای اسلامی بپردازد.
ساختار سیاسی و تصمیم گیری نظام
رژیم سیاسی عربستان مبتنی بر نظام پادشاهی در قالب قبیلهای و با تکیه بر اصول وهابیت است که شخص پادشاه از وفاداری قبایل گوناگون برخوردار بوده و رؤسای قبایل همواره از دستورات وی اطاعت میکنند. جایگاه و نقش پادشاه اصلیترین و تعیین کنندهترین کانون قدرت و عنصر موثر ساختار قدرت سیاسی کشور است. از آنجا که عربستان دارای یک رژیم مطلقه سلطنتی است، دارای آنچنان شیوه رفتاری است که مخالفت را برنمی تابد. از اینرو آنچه برای سعودیها در عرصه روابط خارجی نیز مهم بوده حفظ ثبات منطقهای در راستای حفظ ثبات داخلی است.
۳- عامل اقتصادی
ساختار اقتصادی عربستان کاملاً وابسته به درآمدهای هنگفت نفت بوده و بسیار شکننده است، چرا که تمام فعالیتهای اقتصادی اعم از صنعتی، خدماتی و بازرگانی تحتالشعاع وضعیت نفت هستند. سعودیها همواره از این حربه در تصمیم گیری خود به عنوان یکی از اهرمهای فشار بسیار موثر استفاده میکنند. عربستان سعودی از سال ۱۹۷۳ تاکنون در صدد بوده تا با استفاده از سرمایه نفتی به سه هدف عمده دست یابد: اول، متنوع کردن اقتصاد از طریق کاهش وابستگی شدید آن به صادرات نفت؛ دوم، حفظ ثبات و امنیت قلمرو پادشاهی سعودی، سوم، افزایش نفوذ و پرستیژ بینالمللی. ( مرکز مطالعات بین المللی مطالعات صلح- Ipsc)
موقیعت چین
چین از شرق با کره شمالی، از شمال با مغولستان، از شمال شرق با روسیه، از شمال غرب با قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، از غرب و جنوب غرب با افغانستان، پاکستان، هند، نپال، بوتان و چند کشور دیگر همجوار است و از شرق و جنوب شرق با کرهجنوبی، ژاپن، فیلیپین، برونی، مالزی و اندونزی مرز دریائی دارد.
چین کشوری است که به عنوان قدرت اقتصادی در منطقه ظهور کرده است. چین و ژاپن از رقبای اقتصادی امریکا درمنطقه بشمار می شوند. این دو کشور تلاش دارند تا برای کالا های خود بازاری یابی نمایند و در ضمن مواد خام و انرژی مورد ضرورت را از کشورهای دیگر بدست بیاورند. در این میان مرتبط با بحث، عربستان از آن کشور های نزدیک به چین شمرده می شود که با قیمت ارزان نفت و انرژی مورد ضرورت را از این کشور بدست بیاورد. مگر در نخست نگاهی تاریخی می اندازم بر روابط دو کشور.
روابط چین و عربستان
روابط دوکشور در سال 1939 آغاز شد و عربستان اولین کشور عربی بود که با چین روابط سیاسی برقرار کرد. روابط دو کشور با به قدرت رسیدن حزب کمونیست در چین قطع شد. اگرچه پس از اعمال سیاست درهای باز روابط رسمی کماکان وجود نداشت ولی روابط غیر رسمی در حال پیشرفت بود. ابتدا با ورود حجاج چینی به مکه در طول دهه 70 چینیها بخوبی وارد بازار عربستان شدند، سپس با اعمال سیاست نظامیگری عربستان و تهیه موشکهای دوربرد از چین در نیمه دوم دهه 80 به این کشور برای خود اعتبار بدست آوردند، و در نهایت در 1990 دو کشور مبادرت به ایجاد روابط رسمی دیپلماتیک نمودند.(Altamini,2012,4)
روابط رسمی دو کشور بر اساس اصول احترام دو جانبه در رابطه با حق حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر، عدم تجاوز و عدم مداخله در امور داخلی یکدیگر، رعایت برابری و منافع دوجانبه و همزیستی مسالمتآمیز بوده است. تاکنون روابط دو کشور پایدار و پیشرفت سریعی در زمینه مبادله و همکاریهای سیاسی، اقتصادی، آموزشی، مذهبی و سایر زمینهها داشتهاند. بین سالهای 1991 تا 1998 رهبران دو کشور 16 دیدار را با یکدیگر داشتهاند و تنها در برخی موارد نادر رسیدن به توافقات سخت بوده است.
مواضع چین در قبال بحران سوریه
چین تاکنون تنها هفت بار از حق وتو خود در شورای امنیت سازمان ملل استفاده کرده است که دو بار آن در مورد سوریه بوده است. با توجه به اصول سیاست خارجی چین به نظر میرسد سیاست اصلی این کشور در قبال بحران سوریه بر "حفظ نظم منطقه ای خاورمیانه" مبتنی است. سیاست خارجی چین از اصولی پیروی می کند که برخی از این اصول عبارتند از: "امتناع از دخالت در مسائل داخلی دیگر كشورها و به رسمیت شناختن اصل حاكمیت و اقتدار ملی هر كشوری مبتنی بر منشور سازمان ملل متحد"، "حفظ توازن در رقابت میان قدرتهای منطقهای (ایران، عربستان، رژیم اسرائیل و تركیه) و زیر سیستمهای منطقهای (خلیج فارس، شامات و شمال آفریقا)" و "پذیرش اهمیت رفتار و سیاستهای آمریكا". در نگاه چین، سطح منطقهای از اهمیتی فراتر از سطح جهانی در تحولات سوریه برخوردار است و از همینجا است كه میتوان میان رأی منفی چین و روسیه در شورای امنیت تمایزی جدی قائل شد. شكی نیست كه رآی منفی روسیه ناشی از حمایت این كشور از متحد استراتژیک و دیرینه خود در خاورمیانه و دریای مدیترانه است. رهبران روسیه به خوبی متوجه هستند كه در آینده خاورمیانه توان جذب متحدان جدیدی را با توجه به تحولات منطقه و سیاستهای تعقیبی كرملین، نخواهند داشت.(فرازی،1391)
مواضع عربستان در قبال بحران سوریه
عربستان سعودی با نظام بشار اسد مخالفت عمیقی دارد. این کشور در پی گرایشات مذهبی در منطقه است. از حضور شیعه ها در نظام های سیاسی هراس دارد. در مقابل، ایران گرایش مذهب شیعه ای را نیز در منطقه اختیار نموده است. این دو کشور با گرایشات مذهبی در بحران منطقه نقش اساسی را بازی می کنند و با هم به رقابت می پردازند. عرستان سعودی از مخالفین نظام کنونی سوریه حمایت می کند. در اخبار شبکه ها نیز منشتر می شود که این کشور از طریق کشور اردن به مخالفان هم اسلحه انتقال میدهند وهم مخالفین را آموزش میدهد.
بناءً آنچه تاثیر گذار است بر روابط چین و عربستان در بحران سوریه، نزدیکی چین با ایران و یا هم حمایت بشار اسد است. چین نیز از روابط خوبی با ایران برخوردار است. مگر روابط چین در منطقه به حال ثبات است. چین نیز نگران آن است که نزدیکی چین با ایران سبب قطع روابط با عربستان نشود. بدلیل نفت که عربستان سعودی دارد با قیمت ارزان برای چین تمام می شود، چین نیاز دارد تا روابط خود را با عربستان مستحکم کند. ایران نیز از کشوری است که با چین روابط نزدیک دارد. بدلیل اینکه نفوذ امریکا در عربستان بویژه در اختیار داشتن نفت بیشتر است، نشود که چین توانایی بدست آوردن نفت را از این کشور از دست دهد. بناءً آنچه برای چین مورد اهمیت است امنیت انرژی و نفت منطقه است. از طرف دیگر، تعادل قوا و قدرت در منطقه است. چین نگران است تا با فروپاشی نظام بشار اسد تعادل قوا و قدرت در منطقه برهم نخورد. از این لحاظ احتیاط بیشتری در تعامل و ارتباط سیاست خارجی خویش دارد تا موازنه تعادل را حفظ کند.
تاثیر بحران سوریه بر روابط ایران و عربستان
دولت ایران برای حمایت از نظام بشار اسد تلاش دارد تا امریکا را در جنگ سوریه شکست دهد. با این هدف، شیعیان سوریه را برای نبرد در این کشور تقویه می کند. همچنان سپاه پاسداران ومهاجرین افغان را با دادن پول در این کشور برای نبرد می فرستند. عربستان سعودی که از سالها با بشار اسد مخالف دارد خواهان براندازی نظام کنونی سوریه است. برای رسیدن به مقصد؛ سنی ها، سلفی ها و وهابی ها را برای جنگ در این کشور حمایت می کند. هر دو کشور با فرستادن و ترغیب پیروان مذاهب نامبرده تلاش دارند تا در مقابل هم ایستادگی کنند. راه اندازی جنگ های مذهبی ایران و عربستان سعودی در کشورهای منطقه و مسلمان نشین پیامد های ناگواری دارد. یکی از نتایج منفی آن رایج ساخن جنگ مذاهب اسلامی مانند جنگ مذهبی 30 ساله اروپا در این منطقه خواهد بود. از طرف دیگر، ثبات و تعادل رفتار های سیاسی کشور های منطقه را نا موزون خواهند کرد. عربستان سعودی در حمایت از اهداف استراتژیک امریکا در منطقه بازی هایی را در برابر ایران به راه می اندازد. ایران هم در برابر عربستان سعودی موضع گیری های خود را در برابر عربستان سعودی روشن می سازد. مگر در نزدیکی ها مقامات هر دو کشور طی تماس ها تلاش دارند تا تنش های دو کشورا از میان بردارند.
بحران سوریه و موضع گیری ترکیه
ترکیه و سوریه سالهای متمادی است که با هم اختلاف دارند. اختلاف هر دو کشور به نقطه مرزی هاتای، آب و کوردها است. بحران سوریه فرصتی است برای مداخله ترکیه بمنظور براندازی نظام بشار اسد. دولت سوریه همچنین ترکیه را بخاطر حمایت از شورشیان متهم می کند. در ضمن، ادعای که نظام بشار اسد وارد می کند بر ترکیه؛ ایجاد تشکلات گروه های شورشی در ترکیه به ضد نظام سوریه صورت است. ترکیه حتی با شکست بشار اسد نگرانی های دیگری هم دارد که با براندازی نظام در سوریه امکان آن وجود دارد که بشار اسد بتواند در مناطق علوی نشین در طرطوس و لاذقیه در کنار ساحل مدیترانه یک حکومت خود مختار را ایجاد کند.
نتیجه گیری
بحران وضعیتی است که در میان جنگ و صلح قرار دارد. مگر در سوریه علاوه بر بحران، جنگ در این کشور توسط شورشیان و گروه های مخالف نظام کنونی با دولت سوریه وجود دارد. مخالفین دولت سوریه خواهان بر اندازی نظامی هستند که در رأس آن بشار اسد قرار دارد. در جنگ سوریه کشورهای مختلفی برای براندازی نظام، مخالفین دولت سوریه را حمایت می کنند. برمبنای این دلیل، شورشیان در این کشور از کشور های مختلف وارد سوریه می شوند. بدلیل دیگری که بحران در این کشور وجود دارد، موقیعت این کشور هست که شامل اهداف ژئو استراتژیک کشورهای مانند امریکا، عربستان سعودی، ایران، چین و روسیه، همچنین در همسایگی کشورهای مانند اسرائیل، فلسطین، لبنان، ترکیه و عراق است که در گیر منازعات منطقه ای قرار می گیرد. بدین ملحوظ، بحران و جنگ در این کشور بر ایجاد وتغییر روابط دوستانه و خصمانه در میان کشورهای متذکره تاثیرات مستقیم دارد. از سوی دیگر، ترکیه نیز یکی از کشور هایی است که بر خلاف نظام بشار اسد مخالفین نظام را حمایت می کند. علاوه بر آن، با شکست بشار اسد ترکیه نگران آن است تا بشار اسد حکومت خود مختار در لاذقیه و طرطوس ایجاد نکند. در نتیجه، براندازی نظام بشار اسد امکان دیگری را برای بشار اسد که میدهد ایجاد یک حکومت علوی در لاذقیه و طرطوس است. همچنین از دید کشورهای منطقه بر اندازی نظام سوریه توازون قوا را در منطقه از بین می برد. در ضمن، قدرت های منطقه درگیر رقابتی دیگر خواهند شدکه مدیریت سالم بر این رقابت ها مشکل خواهد بود. با فقدان مدیریت سالم بر رقابت ها، منطقه را بصورت عمومی بطرف بحران خواهند برد.
منابع:
1. بلخی، میرویس (1392)، بررسی نقش عربستان سعودی در پروسه صلح افغانستان " فصلنامه مطالعات ستراتژیک، فصل امنیت" شماره28-29 بهاری، ص27.
2. نقیب زاده، احمد .(1388). تاریخ دیپلماسی و روابط بین المللی، چاپ هشتم، تهران، نشر قومس، ص 293.
3. فرازی، مهدی، چین و بحران سوریه، پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه، 21 مردادماه 1391
مرکز بین المللی مطالعات صلح- Ipsc در تیر ۱۴, ۱۳۹۰ – ۲:۲۳ ق.ظ.
4. فهیمه قربانی، عربستان و بحران سوریه. سایت انترنتی: http://fa.merc.ir/View/tabid/127/ArticleId/2201/.aspx
5. ادعای اسرائیل درباره قدرت و نفوذ سرلشگر سلیمانی در جنگ سوریه. http://golpanews.com/detail=12607
6. شمار قربانیان جنگ در سوریه.http://www.radiofarda.com/content/f10-syria-death-toll-150000-assad-rebels-children-civilians/25317559.html
7. جنگ داخلی سوریه http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF_%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%DB%8C_%D8%B3%D9%88%D8%B1%DB%8C%D9%87
8.فرزاد رمضانی بونش نقش متغیرهای دخیل در روابط روسیه و عربستانhttp://homayun.org/?p=38022
9.انتخابات سوریه؛ مردم خسته و ناامید، لیز دوست، خبرنگار ارشد بین المللی بی بی سی
http://www.bbc.co.uk/persian/world/2014/05/140503_an_syria_election_vote_assad.shtml
10. جیم میور، بیبیسی، بیروت
http://www.bbc.co.uk/persian/world/2014/04/140417_an_syria_assad.shtml
11. فرازی، مهدی، چین و بحران سوریه، پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه، 21 مردادماه 1391
مرکز بین المللی مطالعات صلح- Ipsc در تیر ۱۴, ۱۳۹۰ – ۲:۲۳ ق.ظ.
12. طلوع نیوز، شنبه،27/2/1393
